معاملات آتی با مبلغی کمتر از ارزش کل قرارداد، سود و زیان یک موقعیت بزرگتر را به حساب شما منتقل میکند. این «اهرم» همان چیزی است که فیوچرز را برای پوشش ریسک مفید و برای معامله بدون برنامه خطرناک میکند. وجه تضمین، پیشپرداخت خرید دارایی نیست؛ وثیقهای برای ایفای تعهد است و ممکن است در میانه راه نیاز به افزایش داشته باشد.
در این راهنما میبینید قرارداد آتی چیست، موقعیت خرید و فروش چگونه سود میسازد، مارجین و تسویه روزانه چه اثری دارند و پیش از اولین سفارش در بازار ایران چه اطلاعاتی باید از مشخصات همان قرارداد بخوانید. این مطلب آموزشی است و پیشنهاد معامله هیچ نمادی نیست.
معاملات آتی چیست؟
قرارداد آتی (Futures) توافقی استاندارد و بورسی است که خریدار و فروشنده را متعهد میکند مقدار مشخصی از دارایی پایه را با قیمت توافقشده در آینده تسویه کنند. برخلاف خرید نقدی، معمولاً کل ارزش قرارداد در آغاز پرداخت نمیشود؛ هر طرف وجه تضمین میگذارد و سود یا زیان بر اساس تغییر قیمت محاسبه میشود.
- دارایی پایه: کالا، واحد صندوق، شاخص یا دارایی تعریفشده در قرارداد؛
- اندازه قرارداد: مقدار دارایی پایه در هر قرارداد؛
- قیمت آتی: قیمت مورد توافق بهازای واحد دارایی؛
- سررسید: زمان پایان قرارداد و تسویه نهایی؛
- موقعیت خرید (Long): از رشد قیمت سود و از افت آن زیان میگیرد؛
- موقعیت فروش (Short): از افت قیمت سود و از رشد آن زیان میگیرد.
راهنمای پایه CFTC نیز قرارداد آتی را تعهد خرید یا فروش مقدار معین در تاریخ آینده معرفی میکند و بین پوششدهنده ریسک و سفتهباز تفاوت میگذارد.
تفاوت آتی با خرید نقدی، فوروارد و اختیار معامله
| ابزار | محل و استاندارد | تعهد | سرمایه اولیه |
|---|---|---|---|
| خرید نقدی | بازار نقدی | مالکیت دارایی پس از معامله | معمولاً کل ارزش خرید |
| فوروارد | توافق خصوصی | تعهد دوطرفه | طبق قرارداد خصوصی |
| فیوچرز | بورس و قرارداد استاندارد | تعهد دوطرفه | وجه تضمین و تسویه دورهای |
| اختیار معامله | قرارداد استاندارد یا خصوصی | حق برای خریدار، تعهد برای فروشنده | پرمیوم برای خریدار |
اگر تفاوت حق و تعهد هنوز مبهم است، ابتدا راهنمای اختیار معامله و فرمول سودوزیان آن را بخوانید.
ارزش قرارداد و سودوزیان فیوچرز چگونه محاسبه میشود؟
سه ورودی پایه لازم است: قیمت، اندازه قرارداد و تعداد قراردادها.
ارزش اسمی موقعیت = قیمت آتی × اندازه هر قرارداد × تعداد قرارداد
فرمول موقعیت خرید
سود یا زیان خرید = (قیمت خروج − قیمت ورود) × اندازه قرارداد × تعداد قرارداد − هزینهها
فرمول موقعیت فروش
سود یا زیان فروش = (قیمت ورود − قیمت خروج) × اندازه قرارداد × تعداد قرارداد − هزینهها
برای محاسبه بازده روی وجه درگیر، سود یا زیان خالص را بر متوسط وجهی که واقعاً در حساب مسدود یا واریز کردهاید تقسیم کنید؛ نه فقط وجه تضمین روز اول. واریزهای جبرانی بخشی از سرمایه درگیر هستند.
مثال عددی اهرم در قرارداد آتی
فرض کنید یک قرارداد آموزشی این مشخصات را دارد؛ اعداد واقعی هیچ نمادی نیستند:
- قیمت ورود: ۱۲۰٬۰۰۰ واحد پولی؛
- اندازه قرارداد: ۱۰۰ واحد دارایی؛
- ارزش اسمی: ۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰ واحد پولی؛
- وجه تضمین آغازین فرضی: ۲٬۴۰۰٬۰۰۰ واحد.
اگر قیمت ۳ درصد بالا رود و در ۱۲۳٬۶۰۰ بسته شود، سود موقعیت خرید پیش از هزینهها برابر ۳٬۶۰۰ × ۱۰۰ = ۳۶۰٬۰۰۰ واحد است؛ یعنی ۳ درصد ارزش اسمی، اما ۱۵ درصد وجه تضمین آغازین. افت ۳ درصد نیز همین اثر را در جهت زیان دارد. این مثال نشان میدهد چرا درصد حرکت دارایی را نباید با درصد بازده حساب یکی دانست.
وجه تضمین و ضرایب آن ممکن است تغییر کند. برای معامله واقعی، اندازه قرارداد، واحد قیمت و مبلغهای تضمین را از مشخصات روز همان نماد بردارید؛ عدد این مثال را کپی نکنید.
وجه تضمین، تسویه روزانه و کالمارجین
در فیوچرز، وجه تضمین نقش «تضمین انجام تعهد» دارد. طبق سازوکار بازار، حساب بر مبنای قیمت تسویه ارزیابی میشود و زیان میتواند مانده قابلاستفاده را کاهش دهد.
سه سطحی که باید تفکیک کنید
- وجه تضمین اولیه: مبلغ لازم برای باز کردن موقعیت؛
- وجه تضمین لازم: مبلغی که با موقعیت و ضوابط روز محاسبه میشود؛
- حداقل وجه تضمین: مرزی که پایینتر رفتن از آن میتواند اخطار افزایش وجه ایجاد کند.
اگر حساب زیر حد مقرر برود، باید در مهلت اعلامی وجه اضافه کنید یا بخشی از موقعیت را ببندید. بیعملی ممکن است به بستن اجباری موقعیت منجر شود. منبع CFTC درباره کارکرد بازار آتی و مارجین تأکید میکند که مارجین پیشپرداخت خرید نیست و موقعیت با قیمت بازار بهروز میشود.
مشخصات قرارداد آتی در ایران؛ ۹ قلم ضروری
بازار، دارایی پایه و سررسید روی قواعد عملی اثر دارند. پیش از سفارش، این موارد را از اطلاعیه و مشخصات قرارداد یادداشت کنید:
- دارایی پایه و نماد دقیق؛
- اندازه هر قرارداد و واحد نمایش قیمت؛
- تاریخ سررسید و آخرین روز معامله؛
- روش تسویه نقدی یا تحویل و مهلتهای آن؛
- وجه تضمین اولیه، لازم، حداقل و نحوه بهروزرسانی؛
- دامنه نوسان، حد سفارش و سقف موقعیت باز؛
- ساعات معامله و قیمت تسویه؛
- کارمزد معامله، تسویه و تحویل؛
- کیفیت، انبار، گواهی یا مدارک تحویل در قرارداد کالایی.
برای متن مقررات جاری، پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایه را ببینید و جزئیات هر نماد را از اطلاعیه بورس مربوط و سامانه کارگزاری کنترل کنید. یک فایل آموزشی قدیمی جای مشخصات قرارداد روز را نمیگیرد.
قیمت آتی چرا با قیمت نقدی فرق دارد؟
اختلاف قیمت آتی و نقدی «مبنا» نامیده میشود. هزینه تأمین مالی، نگهداری، بیمه، انبار، بازده نگهداری دارایی، انتظار بازار و زمان تا سررسید میتوانند این فاصله را تغییر دهند. نزدیکشدن قیمت آتی و نقدی به سررسید یک اصل کلی است، اما مسیر آن خطی و بدون ریسک نیست.
برای پوشش ریسک، فقط جهت قیمت مهم نیست؛ باید همبستگی دارایی واقعی شما با قرارداد و تغییر مبنا را هم بسنجید. ممکن است زیان بازار نقدی کاملاً با سود آتی جبران نشود.
پوشش ریسک و سفتهبازی چه تفاوتی دارند؟
پوششدهنده ریسک
تولیدکنندهای که نگران افت قیمت محصول آینده است، میتواند موقعیت فروش بگیرد. مصرفکنندهای که از رشد قیمت نهاده میترسد، ممکن است موقعیت خرید بگیرد. هدف، حذف همه ریسکها یا بیشینهکردن سود نیست؛ هدف کاهش عدمقطعیت بودجه است.
سفتهباز
معاملهگر بدون مواجهه واقعی در بازار نقدی، برای کسب سود از تغییر قیمت موقعیت میگیرد. او نقدشوندگی فراهم میکند، اما تمام ریسک جهت، اهرم و مارجین را میپذیرد. این فعالیت را با «سرمایهگذاری مالکانه بلندمدت» یکی ندانید.
نمونه ایرانی پوشش و معامله در قراردادهای کشاورزی را در راهنمای آتی زعفران و زیره ببینید.
۹ ریسک معاملات آتی
- اهرم: زیان نسبت به وجه اولیه با سرعت بزرگ میشود.
- کالمارجین: ممکن است در زمانی نامناسب به نقدینگی فوری نیاز داشته باشید.
- نقدشوندگی: خروج در قیمت موردنظر یا برای حجم بالا تضمین نیست.
- صف و محدودیت قیمت: دستور توقف زیان همیشه با قیمت دلخواه اجرا نمیشود.
- ریسک مبنا: قرارداد ممکن است پوشش دقیقی برای دارایی واقعی شما نباشد.
- سررسید و تحویل: بیتوجهی به مهلتها میتواند تعهد ناخواسته بسازد.
- تغییر وجه تضمین: بورس میتواند متناسب با ریسک بازار الزامات را تغییر دهد.
- ریسک عملیاتی: خطای تعداد، واحد پول، نماد یا اختلال سامانه زیانساز است.
- رفتار معاملهگر: جبران زیان، افزایش حجم و معامله بیشازحد اهرم را خطرناکتر میکند.
راهنمای بهترین رویه سرمایهگذار NFA توصیه میکند فقط سرمایهای وارد فیوچرز شود که از دسترفتنش نیازهای ضروری، صندوق اضطراری و اهداف بلندمدت را مختل نکند.
چکلیست اندازه موقعیت پیش از معامله
- حداکثر زیان مجاز معامله را به مبلغ بنویسید.
- زیان یک حرکت نامطلوب واقعبینانه را با اندازه قرارداد حساب کنید.
- تعداد قرارداد را از تقسیم بودجه زیان بر زیان هر قرارداد به پایین گرد کنید.
- وجه ذخیره برای افزایش تضمین را جدا نگه دارید.
- نقطه خروج، مهلت بازبینی و سناریوی بستهشدن بازار را ثبت کنید.
- در صورت صفرشدن تعداد مجاز، معامله را انجام ندهید.
بودجه این فعالیت را با قواعد بازتنظیم سبد محدود کنید و عملکرد را پس از کارمزد با خرید و نگهداری یا معاملهگری مقایسه کنید. در شوک بازار نیز بودجه بحران را قربانی اخطار وجه تضمین نکنید.
جمعبندی
معامله آتی یعنی پذیرش تعهد روی ارزش اسمی بزرگتر از وجه اولیه. پیش از هر سفارش باید ارزش قرارداد، سودوزیان هر واحد حرکت، حداکثر زیان سناریویی، ذخیره مارجین و فرایند سررسید را بدانید. اگر یکی از این پنج مورد مبهم است، هنوز معامله آماده اجرا نیست.
سوالات متداول
آیا در معاملات آتی میتوان بیشتر از وجه تضمین ضرر کرد؟
بله. وجه تضمین سقف زیان نیست. حرکت سریع بازار، اهرم و هزینه خروج میتواند زیانی بیشتر از مبلغ اولیه ایجاد کند و نیاز به واریز جبرانی داشته باشد.
کالمارجین چیست؟
وقتی مانده حساب نسبت به الزام تضمین پایین میآید، اخطار افزایش وجه صادر میشود. معاملهگر باید طبق مهلت و ضابطه بازار وجه اضافه کند یا موقعیت را کاهش دهد.
موقعیت فروش آتی چگونه سود میکند؟
اگر قیمت خروج از قیمت ورود کمتر باشد، اختلاف قیمت ضربدر اندازه و تعداد قرارداد، سود ناخالص فروش است. رشد قیمت همین فرمول را به زیان تبدیل میکند.
آیا همه قراردادهای آتی به تحویل فیزیکی منجر میشوند؟
خیر. روش تسویه به مشخصات قرارداد بستگی دارد و بسیاری از موقعیتها پیش از سررسید بسته میشوند. هرگز بدون خواندن شیوه و مهلت تسویه فرض نسازید.
حد ضرر، زیان فیوچرز را تضمین میکند؟
خیر. در شکاف قیمت، صف، محدودیت نوسان، کمبود نقدشوندگی یا اختلال سامانه ممکن است سفارش در قیمت برنامهریزیشده اجرا نشود. اندازه موقعیت خط دفاع اول است.
